Nowe wyzwania kompetencyjne mistrza szkolącego w rzemiośle

💡Współczesne rzemiosło znajduje się w punkcie zwrotnym, a wraz z nim zmienia się rola mistrza szkolącego. W literaturze pedagogiki pracy coraz częściej podkreśla się, że jego funkcja ewoluuje podobnie jak rola nauczyciela w systemie edukacji: od osoby przekazującej wiedzę do organizatora środowiska uczenia się. Oznacza to konieczność poszerzenia kompetencji mistrza o obszary wykraczające poza tradycyjnie rozumianą praktykę rzemieślniczą. Dziś działa on w warunkach dynamicznych przemian społecznych, gospodarczych i kulturowych, które redefiniują jego zadania, odpowiedzialności i sposób pracy z uczniem.

Rzemiosło jako zróżnicowana tożsamość zawodowa

Badania nad współczesnym rzemiosłem pokazują, że nie stanowi ono jednolitej kategorii, lecz obejmuje różne modele identyfikacji zawodowej. Wyróżnia się m.in. „stare rzemiosło”, „nowe rzemiosło”, „technologiczne rzemiosło” oraz „przedsiębiorstwo rzemieślnicze”^[1]. Każdy z tych modeli inaczej definiuje relację między tradycją a innowacją, skalą działania czy sposobem budowania wartości produktu.

Szczególnie interesujące jest „nowe rzemiosło”, które czerpie z sektora kreatywnego i wykorzystuje narzędzia takie jak storytelling, marketing narracyjny czy obecność w obiegu festiwalowym i galeryjnym. Kontrastuje to z tradycyjnym etosem „uczciwej jakości za uczciwą cenę”, charakterystycznym dla klasycznych zakładów rzemieślniczych. W tym złożonym pejzażu mistrz musi umieć poruszać się między różnymi modelami pracy i komunikacji, a także rozumieć odmienne oczekiwania uczniów i klientów.

Sukcesja jako jedno z kluczowych wyzwań

Na złożoność współczesnego rzemiosła nakładają się wyzwania demograficzne. Starzenie się kadr oraz brak następców sprawiają, że zagadnienia sukcesji nabierają szczególnego znaczenia. Barometr zawodów 2025 potwierdza deficyty w wielu kluczowych profesjach rzemieślniczych^[2]. W warunkach rosnącej konkurencji ze strony dużych podmiotów przemysłowych oraz malejącego zainteresowania młodzieży zawodami manualnymi mistrz musi nie tylko szkolić uczniów, lecz także aktywnie budować atrakcyjność zawodu.

Strategia rozwoju rzemiosła polskiego na lata 2025–2029 podkreśla konieczność wspierania sukcesji rodzinnej, korzystania z doradztwa prawnego i organizacyjnego oraz utworzenia Działu ds. sukcesji, który zapewniałby przedsiębiorcom dostęp do kompleksowej informacji w jednym miejscu^[3]. Oznacza to, że kompetencje mistrza obejmują dziś również zdolność do planowania ciągłości działalności zakładu.

Kompetencje językowe – luka, która ogranicza rozwój

Jednym z najbardziej widocznych braków kompetencyjnych mistrzów są umiejętności językowe. Tylko część z nich wykorzystuje język obcy w praktyce pedagogicznej, co znacząco ogranicza możliwości dydaktyczne i biznesowe^[4]. Wiele nowoczesnych narzędzi, instrukcji, kursów branżowych czy materiałów szkoleniowych dostępnych jest wyłącznie w języku angielskim. Dotyczy to zwłaszcza zawodów technicznych, w których dokumentacja maszyn, oprogramowanie czy procedury bezpieczeństwa funkcjonują przede wszystkim w języku angielskim.

Brak kompetencji językowych utrudnia również pracę z młodocianymi cudzoziemcami, których liczba w polskim systemie kształcenia dualnego systematycznie rośnie. Nowelizacja rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 20 listopada 2025 r. umożliwiła młodocianym cudzoziemcom odbywanie przygotowania zawodowego bez konieczności posiadania zezwolenia na pracę^[5]. W praktyce oznacza to, że w zakładach rzemieślniczych pojawia się coraz więcej uczniów o ograniczonej znajomości języka polskiego i odmiennych potrzebach edukacyjnych.

Kompetencje coachingowe i emocjonalne – niezbędne, a wciąż niedostateczne

Coraz wyraźniej widoczna jest luka w zakresie kompetencji coachingowych i inteligencji emocjonalnej mistrzów. Wielu rzemieślników koncentruje się głównie na technicznej stronie nauki zawodu, podczas gdy młodociani pracownicy potrzebują również wsparcia emocjonalnego, motywacyjnego i komunikacyjnego. Brak tych kompetencji utrudnia budowanie relacji opartej na zaufaniu, rozpoznawanie sygnałów kryzysowych u ucznia oraz udzielanie konstruktywnej informacji zwrotnej.

Znaczenie tych umiejętności wzrosło po nowelizacji ustawy z 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich, która wprowadziła obowiązek opracowania i wdrożenia standardów ochrony małoletnich w każdym miejscu, gdzie przebywają osoby niepełnoletnie^[6]. Mistrz staje się więc nie tylko instruktorem, lecz także osobą odpowiedzialną za bezpieczeństwo ucznia.

Pedagogika specjalna – obszar wciąż niedostatecznie rozwinięty

W praktyce rzemiosła pojawiają się zarówno uczniowie wybitnie uzdolnieni, jak i młodzież o specjalnych potrzebach edukacyjnych. Do branżowych szkół I stopnia specjalnych trafia corocznie około 11,7 tys. uczniów kształcących się w 40 zawodach, w tym głównie osoby z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim^[7]. Praca z tak zróżnicowaną grupą wymaga od mistrza umiejętności dostosowywania metod nauczania, tempa pracy i sposobu komunikacji do indywidualnych możliwości ucznia.

Podsumowanie

Współczesny mistrz szkolący stoi dziś w centrum zmian, które redefiniują całe rzemiosło. Już nie wystarczy być świetnym fachowcem — trzeba umieć prowadzić młodych ludzi przez świat, który jest bardziej złożony, wielokulturowy i wymagający niż kiedykolwiek wcześniej. Mistrz staje się przewodnikiem, mentorem, opiekunem i ambasadorem zawodu, a jego kompetencje decydują o tym, czy rzemiosło będzie w stanie utrzymać swoją pozycję w gospodarce i kulturze.

To, co widzimy dziś, to dopiero początek. Wyzwania związane z sukcesją, pracą z cudzoziemcami, kompetencjami językowymi, coachingowymi i pedagogicznymi pokazują, że rola mistrza wymaga głębokiego przemyślenia i systemowego wsparcia. Jeśli chcemy, by rzemiosło rozwijało się w sposób świadomy i nowoczesny, musimy zacząć patrzeć na mistrza nie tylko jako na strażnika tradycji, lecz także jako na kluczowego aktora zmiany.

Przed nami jeszcze wiele pytań — o przygotowanie mistrzów do nowych realiów, o ich kompetencje przyszłości, o narzędzia, które mogą ich wesprzeć. Te kwestie wymagają pogłębionej analizy, którą przedstawię w kolejnym opracowaniu. Jedno jest pewne: przyszłość rzemiosła zaczyna się właśnie od mistrza.

Przypisy

[1] PARP, Rzeczy i ludzie. Tożsamości polskiego rzemiosła, Warszawa 2022, s. 14–16.

[2] K. Antończak-Świder, A. Biernat, Barometr zawodów 2025. Raport podsumowujący badanie w Polsce, Wojewódzki Urząd Pracy w Krakowie, Kraków 2024, https://barometrzawodow.pl/, dostęp: 01.07.2025.

[3] Patrz: Strategia rozwoju rzemiosła polskiego w nowej rzeczywistości na lata 2025–2029, Związek Rzemiosła Polskiego, Warszawa 2025.

[4] A. Stępnikowski, Aktualność założeń przygotowania zawodowego w zakładzie pracy – przykład rzemiosła, Sieć Badawcza Łukasiewicz – Instytut Technologii Eksploatacji, Centrum Badań Edukacji Zawodowej i Zarządzania Innowacjami, 2021, s. 186.

[5] Patrz: art. 1 pkt 15 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 20 listopada 2025 r. (Dz. U. z 2025 r. poz. 1620) w sprawie szczególnych przypadków, w których cudzoziemiec uprawniony do pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej może wykonywać pracę bez zezwolenia na pracę lub oświadczenia o powierzeniu pracy cudzoziemcowi.

[6] Patrz: rozdział 3 ustawy z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich (Dz. U. z 2024 r. poz. 1802, z 2025 r. poz. 820).

[7] A. Stępnikowski, Mistrz w rzemieślniczym przygotowaniu zawodowym. Kompetencje społeczne i pedagogiczne, Łukasiewicz – Instytut Technologii Eksploatacji, Radom 2020, s. 198.