Gdzie młodociany powinien zdawać egzamin czeladniczy?

⚠️ System przygotowania zawodowego w rzemiośle opiera się na dwóch filarach: z jednej strony na statusie pracodawcy‑rzemieślnika, z drugiej – na jasnych zasadach dopuszczania do egzaminu czeladniczego.

Przepisy ustawy o rzemiośle oraz rozporządzenia w sprawie egzaminów rzemieślniczych precyzyjnie określają:

• kto może szkolić młodocianych,
• jakie warunki musi spełniać pracodawca,
• oraz w której izbie rzemieślniczej młodociany powinien zdawać egzamin.

Poniżej przedstawiono najważniejsze zasady oraz praktyczne konsekwencje dla izb rzemieślniczych i pracodawców.

1. Status rzemieślnika a zatrudnianie młodocianych

Ustawa deregulacyjna z lipca 2025 r. wprowadziła istotne zmiany w definicji rzemieślnika, przebudowując art. 2 ustawy o rzemiośle i rozszerzając katalog podmiotów, które mogą uzyskać status rzemieślnika.

Po nowelizacji rzemieślnikiem „z mocy prawa” jest m.in. osoba fizyczna wykonująca działalność gospodarczą w rzemiośle, wspólnik spółki cywilnej osób fizycznych – jeżeli wszyscy wspólnicy spełniają warunki rzemieślnika – a także spółki jawne, komandytowe i komandytowo‑akcyjne osób fizycznych, w których wszyscy wspólnicy posiadają kwalifikacje zawodowe w rzemiośle. Status rzemieślnika zachowuje również jednoosobowa spółka kapitałowa powstała z przekształcenia przedsiębiorcy‑rzemieślnika oraz spółki, w których działalność wykonuje co najmniej jeden wspólnik‑rzemieślnik, a pozostali wspólnicy są małżonkiem, wstępnymi lub zstępnymi. Wszystkie te podmioty muszą być mikro, małym lub średnim przedsiębiorcą.

Najważniejszą zmianą jest jednak dodanie art. 2 ust. 7 i 8, które wprowadzają nową grupę podmiotów mogących uzyskać status rzemieślnika bez spełniania wymogu kwalifikacji zawodowych wszystkich wspólników. Dotyczy to wspólników spółki cywilnej oraz spółek jawnych, komandytowych, komandytowo‑akcyjnych i jednoosobowych spółek kapitałowych, które nie spełniają warunków z ust. 6.

Podmioty te mogą stać się rzemieślnikami pod warunkiem zrzeszenia się w Cechu lub Izbie rzemieślniczej, a status rzemieślnika nabywają dopiero z dniem podjęcia uchwały o przyjęciu do organizacji samorządu gospodarczego rzemiosła (art. 2 ust. 8). Nowy art. 4 ust. 1a potwierdza, że po zrzeszeniu podmioty te mają pełne prawo wykonywania rzemiosła, nawet jeśli nie spełniają kwalifikacyjnych wymogów z art. 2 ust. 6.

W praktyce oznacza to, że pracodawca może być uznany za rzemieślnika uprawnionego do szkolenia młodocianych tylko wtedy, gdy spełnia warunki ustawowe albo nabył status rzemieślnika poprzez zrzeszenie zgodnie z art. 2 ust. 7–8. Pracodawca niezrzeszony — nawet jeśli prowadzi działalność w branży rzemieślniczej — nie ma statusu rzemieślnika i nie może szkolić młodocianych w rzemiośle.

2. Kto może przystąpić do egzaminu czeladniczego?

Zasady dopuszczania do egzaminu określa Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 10 stycznia 2017 r. w sprawie egzaminu czeladniczego, egzaminu mistrzowskiego oraz egzaminu sprawdzającego, przeprowadzanych przez komisje egzaminacyjne izb rzemieślniczych (Dz.U. 2017 poz. 89 z późn. zm.) .

W rozporządzeniu występuje ścisła korelacja pomiędzy art. 5 ust. 1 a art. 8 ust. 3 i 4, co ma kluczowe znaczenie dla ustalenia właściwej izby rzemieślniczej.

Art. 5 ust. 1 – warunki dopuszczenia do egzaminu

Do egzaminu czeladniczego izba rzemieślnicza dopuszcza osobę, która spełnia jeden z następujących warunków:

• ukończyła naukę zawodu u rzemieślnika jako młodociany pracownik oraz dokształcanie teoretyczne w szkole lub w formach pozaszkolnych,
• jest uczniem klasy III branżowej szkoły I stopnia oraz młodocianym pracownikiem zatrudnionym u rzemieślnika,
• ukończyła kształcenie ustawiczne w formie pozaszkolnej w zakresie danego zawodu,
• jest uczestnikiem praktycznej nauki zawodu dorosłych, o której mowa w art. 53c ustawy o promocji zatrudnienia,
• posiada świadectwo ukończenia gimnazjum lub szkoły podstawowej oraz co najmniej trzyletni okres wykonywania zawodu,
• ukończyła szkołę prowadzącą kształcenie zawodowe w kierunku związanym z zawodem,
• posiada kwalifikacje cząstkowe oraz co najmniej roczny okres wykonywania zawodu po ich uzyskaniu.

Jednym z głównych trybów dojścia do egzaminu jest ukończenie nauki zawodu u rzemieślnika, czyli pracodawcy spełniającego wymogi ustawy o rzemiośle.

3. Właściwość izby rzemieślniczej – gdzie składa się wniosek?

Zgodnie z art. 8 ust. 3 rozporządzenia:

„Wniosek składa się w izbie rzemieślniczej, z tym że osoba, o której mowa w § 5 ust. 1 pkt 1, składa wniosek w izbie rzemieślniczej, w której zrzeszony jest rzemieślnik, u którego ukończyła naukę zawodu, lub w cechu sprawującym z upoważnienia izby nadzór nad przygotowaniem zawodowym.”

Oznacza to, że:

• właściwa jest izba rzemieślnicza pracodawcy,
• młodociany nie może dowolnie wybrać izby,
• cech działa na terenie konkretnej izby i z jej upoważnienia sprawuje nadzór nad przygotowaniem zawodowym.

Art. 8 ust. 4 dodatkowo wskazuje, że dokumenty związane z przygotowaniem zawodowym młodocianego trafiają do izby właściwej dla rzemieślnika‑pracodawcy.

Wniosek praktyczny

W świetle powyższych przepisów młodociany nie powinien być kierowany na egzamin czeladniczy do innej izby rzemieślniczej, jeżeli kontynuował naukę zawodu u pracodawcy zrzeszonego w Cechu działającym na terenie konkretnej izby.

Wyjątki są możliwe jedynie wtedy, gdy istnieją poważne, obiektywne przesłanki, takie jak:

• brak ekspertów o odpowiednich kwalifikacjach do powołania komisji egzaminacyjnej,
• brak możliwości organizacyjnych w izbie właściwej.

Są to jednak sytuacje incydentalne, a nie standardowa praktyka.

5. Czy izba powinna przyjmować wnioski od pracodawców niezrzeszonych?

Skoro ustawa o rzemiośle wymaga, aby pracodawca szkolący młodocianych posiadał status rzemieślnika – uzyskany albo „z mocy prawa” (art. 2 ust. 6), albo poprzez zrzeszenie się w Cechu lub Izbie rzemieślniczej (art. 2 ust. 7–8) - to pracodawca niezrzeszony nie spełnia ustawowych warunków rzemieślnika.

W konsekwencji izby rzemieślnicze nie powinny przyjmować wniosków o egzamin czeladniczy od uczniów szkolonych u pracodawców niezrzeszonych,